Prawo – fatals.info

Przedawnienie karalności
Przedawnienie jest tradycyjną instytucją prawa karnego, polegającą na uchyleniu karalności czynów przestępnych po upływie określonego w ustawie czasu od ich popełnienia. Uchylenie karalności ma charakter bezwzględny i następuje z mocy prawa.
Zgodnie z regulacją art. 101 § 1 k.k. przedawnienie karalności zbrodni zabójstwa następuje po upływie 30 lat od jej popełnienia, a gdy czyn stanowił inną zbrodnię – okres przedawnienia wynosi 20 lat. W odniesieniu do występków przewidziano dziesięcioletni okres przedawnienia karalności czynów zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata, a pięcioletni okres, gdy zagrożenie taką karą jest niższe. Jeżeli chodzi o występki zagrożone karą ograniczenia wolności lub grzywną, przedawnienie następuje po upływie 3 lat od popełnienia czynu. Szczególny jest termin przedawnienia przestępstw prywatno-skargowych, który wynosi jeden rok od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, natomiast ogólny okres przedawnienia tych przestępstw określa się na trzy lata.
Nie podlegają przedawnieniu zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Zasadą nieprzedawniania karalności objęto także umyślne przestępstwa: zabójstwa, ciężkiego uszkodzenia ciała, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności połączonego ze szczególnym udręczeniem, popełnione przez funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych.
Terminy przedawnienia karalności ulegają przedłużeniu o 5 lat, jeżeli w okresie przedawnienia wszczęto postępowanie karne przeciwko osobie. Po upływie tego przedłużonego okresu następuje przedawnienie karalności i obowiązek umorzenia postępowania.

Działanie w warunkach rozkazu
Obowiązek wykonania rozkazu wiąże się z panującą w wojsku zasadą dyscypliny i podporządkowania. Polskie ustawodawstwo przyjęło wszakże dominującą współcześnie zasadę umiarkowanego posłuszeństwa, którego granicę wyznacza świadomość przestępczości rozkazu. Podwładny odpowiada zatem tylko wtedy, gdy uświadamiał sobie, iż w wykonywaniu rozkazu popełni przestępstwo i chce tego lub z taką możliwością się godzi (zamiar ewentualny). Natomiast ten, kto rozkaz wydał, ponosi odpowiedzialność za jego skutki jako sprawca wydający polecenie popełnienia czynu zabronionego osobie od siebie uzależnionej.

Prawo karne przewiduje także wypadki, gdy sprawca przestępstwa nie podlega karze. Noszą one nazwę okoliczności uchylających karalność. W wypadku okoliczności uchylających karalność sprawca popełnia przestępstwo, jednakże z mocy prawa nie jest dopuszczalne wymierzenie mu kary lub jej wykonanie. Do okoliczności tych zalicza się: immunitety materialne, przedawnienie karalności, śmierć sprawcy, ustawowe klauzule niekaralności oraz abolicję.

Niepoczytalność i poczytalność ograniczona
Artykuł 31 § 1 k.k. stanowi, że: Nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swym postępowaniem”. Taki stan sprawcy w języku prawniczym nosi nazwę niepoczytalności. Niepoczytalność jest okolicznością wyłączającą winę, a jej ustalenie oparte musi być każdorazowo na opiniach biegłych psychiatrów.
Przyczyną niepoczytalności może być upośledzenie umysłowe, choroba psychiczna lub inne zakłócenie czynności psychicznych, skutki zaś tego stanu dotykają bądź sfery intelektu (brak elementu świadomości), bądź sfery woli (niemożność pokierowania swym postępowaniem), albo obu tych sfer łącznie, jak to się dzieje najczęściej. Podkreślić należy, że wyłączenie winy i odpowiedzialności wchodzi w grę tylko wtedy, gdy sprawca był niepoczytalny w czasie popełnienia czynu zabronionego.
Upośledzenie umysłowe ma różne stopnie (lekkie, umiarkowane, ciężkie i głębokie) i nie wszystkie z nich są podstawą do uznania niepoczytalności sprawcy. Najszerszą grupę przyczyn powodujących wyłączenie poczytalności sprawcy stanowią jednak choroby psychiczne. Rozróżnia się tutaj choroby o podkładzie organicznym (różne przypadki otępienia) oraz choroby o podkładzie nieorganicznym (psychozy czynnościowe). Jest to zasadnicza grupa chorób psychicznych, a zaliczyć do nich można: schizofrenię (rozpad osobowości w różnych jej postaciach), parafrenię, paranoję (obłęd) oraz cyklofrenię (psychoza maniakalno – depresyjna). Jeżeli chodzi o inne zakłócenia czynności psychicznych, to pojęciem tym obejmuje się wypadki, które nie mogą być zakwalifikowane do grup poprzednich, ale powodują chociażby przejściowo, stan niepoczytalności. Zalicza się do nich np. afekt patologiczny, zaburzenia na tle zatruć, odurzenie narkotykiem, stany pośpiączkowe, hipnotyczne, zapalenie opon mózgowych itd.
Niepoczytalny sprawca czynu zabronionego w zasadzie nie ponosi odpowiedzialności karnej, ale można wobec niego zastosować środki zabezpieczające (np. umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym), jeżeli jego pozostawienie na wolności grozi poważnym niebezpieczeństwem dla porządku prawnego.
Pomiędzy pełną poczytalnością a niepoczytalnością występują stany pośrednie, w których poczytalność nie jest wyłączona, lecz ograniczona. Podkreślić wyraźnie należy, że ograniczenie poczytalności nie uchyla winy, a jedynie ją umniejsza.. Ma jednak ono wpływ na karalność w sensie możliwości nadzwyczajnego złagodzenia kary, jeżeli występuje w stopniu znacznym. Inne, łagodniejsze wypadki rozpatrywane są w ramach sędziowskiego wymiaru kary.
Poważnym problemem w prawie karnym jest problem odpowiedzialności karnej osób odurzonych alkoholem lub innym środkiem odurzającym (narkotycznym, psychotropowym) w czasie popełnienia czynu zabronionego. Upojenie alkoholowe albo odurzenie, zwłaszcza zaś wykazujące wysoki stopień intensywności, powoduje znaczne zakłócenie czynności psychicznych, które może wyłączyć lub istotnie ograniczyć zarówno możność rozpoznawania znaczenia czynu, jak i kierowania swym postępowaniem, a więc oznaczać stany niepoczytalności i poczytalności ograniczonej. Z drugiej jednak strony, uwzględniając funkcję ochronną prawa karnego, nie sposób uznawać takich sprawców za nieodpowiedzialnych lub też nadzwyczajnie łagodzić ich odpowiedzialność. Dlatego też art. 31 § 3 k.k. stanowi, iż przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał lub mógł przewidzieć. Stąd odpowiedzialność karna odurzonego sprawcy za popełniony czyn zabroniony uzależniona została od zawinienia przezeń swego odurzenia, wyłączającego lub ograniczającego poczytalność. Praktyka poszła przy tym w kierunku linii domniemania powinności takiego przewidywania (z wyjątkiem upojenia lub odurzenia przemocą, podstępem, itp.)

Rozwój nauki i techniki niesie ze sobą zwiększenie niebezpieczeństwa ujemnych następstw eksperymentów (poznawczych medycznych, technicznych lub ekonomicznych), podejmowanych w różnych dziedzinach nauki i techniki. Prawo karne, po spełnieniu określonych warunków, uchyla odpowiedzialność za szkody wynikłe z eksperymentów, mimo że odpowiadają znamionom czynu zabronionego.
Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu przeprowadzenia eksperymentu, jeżeli spodziewana korzyść ma istotne znaczenie poznawcze medyczne lub gospodarcze, a oczekiwane jej osiągnięcia, celowość oraz sposób przeprowadzenia eksperymentu są zasadne w świetle aktualnego stanu wiedzy. Przeprowadzenie eksperymentu, które zawsze wiąże się z ryzykiem szkód (szkody majątkowe, w zakresie zdrowia itp.), musi być zawsze uzasadnione dążeniem do osiągnięcia istotnych korzyści społecznych.
Działanie zgodnie z aktualnym stanem wiedzy to działanie lege artis, przy czym na ocenę tę składa się wiele okoliczności, jak celowość podjęcia eksperymentu w świetle aktualnego stanu wiedzy, wybór optymalnej metody postępowania w ramach istniejących możliwości, zachowanie zasad ostrożności obowiązujących w danej dziedzinie itp.
Warunkiem dopuszczalności każdego eksperymentu jest dobrowolnie wyrażona zgoda jego uczestnika. Uczestnik taki musi być przed wyrażeniem zgody na udział w eksperymencie, a także w trakcie jego trwania, należycie informowany o grożących mu ujemnych skutkach, a także o tym, iż może odstąpić od udziału w eksperymencie na każdym jego etapie.